9 pertsona elkartu ginen (hauen artean: Mertxe Urteaga arkeologoa eta DV egunkariko kazetari eta argazkilaria), 77 urteko Manuelekin batera, garai bateko meatzari abaltzisketarra. Gizon honen dilatatutako bizitza laborala, Arritzaga-ko kantina zaharrean hasi zen 12 urterekin, morroi bezala, hasieran artzain eta gero meatzari lanetan. Aralarreko teleferikoan igotzean, lehen gizaki eta bakarra izan zela ziurtatzen zuen, mineralak egiten zuen ibilbide bera eginez, kargalekutik amaieraraino.

Bere oroipenei helduz, berak markatutako mina-zulo gehiengoak ezagunak ziren jada, eta gainontzekoak igaroezinak dira gaur egun, bere lur-jotzeagatik eta bere desoztopatze zeregin arriskutsu eta nekagarriengatik.

Beste parte-hartzaile gazte batek, errekaz bestaldeko hegalean dauden meategi-pare bat erakutsi zizkigun, nahiz eta gune hau gure ikerkuntzetatik nahiko urrun izan. Zazpiturriko azken kolorazioak emandako datuak borobiltzeko, goi-gailurreko ibilbidean gutxienez hiru leizeen existentzia jakinarazi zigun; hortaz, datu zehatz eta gehiago ematen saiatuko da.

Istripu txiki batek aldatu zigun eguneko plana, parte-hartzaile batek belaun-zaintiratu mingarria sufritu zuenez gero. Quad-ean erreskatatu behar izan zen, ondoren kotxez ospitaleraino eramateko.

Hainbat zulogune azaltzen dira sigi-sagako bidearen ondoan. Behin pareta igota eta ezkerrerantz, berehala degu Aitzuloko barrunbea, paretan irekitako bere leiho ikaragarriarekin. Oso hurbil eta belar tartean, aurkitzen da diametro txikiko beste leize bat,3 mdesnibeleko sarrerarekin, neurri politeko areto batera iristen dena eta kolada aldapatsua jaitsi ondoren, jaisteko sokaren laguntza beharko genuke beherantz jarraitzeko. Gailurrerantz igoz, beste bi barrunbe txiki aurkitzen dira kareharrizko hormatzarreko irtenguneetan. Aurrerago, dolinaz jositako gune batean, beste leize bat aurkitzen da, hainbat blokeekin eragotzitako sarrera txikikoa, eta barrura botatako harriak nahiko denbora behar du gelditzeko. Beste dolinetako batean, aurreratzerik gabeko haitzulo baten ahoa irekitzen da.

Bueltan, Sandaili kobako bidea hartuko degu, haitzuloaren ondoan serora bat bizi zen etxetzar bat altxatzen da. Baselizarantz igotzen diren eskaileren ondoan, hormetatik darion ura jasotzen duen, landutako harri aska bat dago, emankortasun-zeremonia misteriotsu batzuetan erabilita, zelta jatorrikoa dirudienez. Emakumeak Sandailiraino zetozen, harri-bainuontzian hainbeste hatz sartu eta, nahi zituzten seme-alabek izateko. Lehorte-denboretan, arabar herri hurbil batzuetako biztanleak, euria eskatzera etortzen ziren ere haitzulo honetaraino.

Giza hezurrak eta ontzi-zatiak aurkitu ziren haitzuloaren bukaeran, historiaurreko arbaso haien zeremonia magikoetan erabiltzen zituzten Sandailiko urekin, beharbada.

Espeleofotok, Merindades espeleo taldearekin hartutako konpromisoaren bigarren kapitulua izan zen. Barrunbe eder honetako galeri fotografikoa, ukan eta Puentedey herrian erakutsi ahal dezaten.

Aukera hau aprobetxatu zen, aurreko aldian bisitatu ezin izan genituen txokoen argazkiekin, artxibo fotografikoa handitzeko.

Burdin hesi batez itxitako eta eskailera metalikoarekin hornitutako sarrera bertikal baten ondoren, kontranorabideko bi galerietan banatzen den derrubioen konora ailegatzen da. Haitzuloaren 1400m-ko garapena ia horizontala da eta aurreratzea oso erosoa.

Atentzio izugarria deitzen du hainbeste espeleotema ikustea, mozkortuta bageunden bezela, lantza itxurako estalagmita altuak nabarmenduz. Zementatutako geruza desberdinak forma eta haustura bitxiak erakusten dituen lurzoru hauskorra sortzen dute. Azken gelako zonan gordetzen dira altxor politenak: goursak, eszentrikoak eta koral bitxiak.

Eskarmentu ederrak jasota geneuzkan zona honetara hurbiltzen ginen bakoitzean, oso berandu irteten ginelako, baina gaurko honetan, goizaldeko ordu txikietan etxera bueltatu beharrean, gure kide segoviarrei afaria lotsagabetasunez kendu behar izan genien eta Merindades talde espeleologikoak tren-geltoki zahar batean duen aterpean lokartu ginen, goizeko kafesnea txintxortekin bustita dastatu arte, ez ginen berriro ipar haizearen bila martxan jarri.

Asteburu lasaia pasa genuen, jende xarmagarria ezagutuz eta lurralde gaztelauan gauzatzeko ditugun etorkizuneko proiektuak lotuz.

Argazki gehiago ikusteko aukera:

http://www.flickr.com/photos/rupo/sets/72157626433144280/show/

Joan den larunbat honetan Burgoseko Niphargus, Iruñako Gorosti eta Espeleofotoko beste zazpi lagun batzuekin batera, taldeko bost kide elkartu ginen, Aierdi III (edo Basajaun etxea) haitzuloak barne gordetzen dituen alderdi bitxi eta koloredunei argazkiak egiteko asmoarekin, Lantz-eko herri kuttun honetan. Nafarroaren Gobernuko eta haitzulo hain bereziko babesaren arduradunetako teknikariek, Jesus eta Félix-ek itxaroten ziguten herriko ostatuan, hamaiketako pantagrueliko bati gerra emateko zain.

Lantz-eko Hiribilduak edertasun handiko hainbat haitzulo ditu naturarekiko bere ingurune eta balio geologikoan, baita erromatarrek orain dela mende batzuk ustiatutako kobre-meategiak. Meategi hauetan egindako aurkikundeak, Nafarroako Museoan daude. Meategi hauen hurbiltasunagatik, haitzuloen estalaktita, estalagmita eta aragonitoek, kolore berde eta urdin oso dotoreak dituzte. Aierdi, Otaño eta Kostaran mendietan bederatzi haitzulo eta hiru meategi zenbatzen dira. Jakina da gune karstiko honen barrunbeen galeriak, artifizialki landu direla, minerala lortzeko. Egiaztatu da ere gune honen ustiapen garrantzia, laginketa hauetako mineral erauzketa, galerietan lortutako kantitatea baino askoz handiagoa izango zela.

Pagadi zoragarri bat zeharkatuz, 20 minututan iristen gara haitzuloko ahoraino, Aierdi mendiko errekatik 40m gorago eta ezkerraldean aurkitzen da, Aierdi IV-eko meategi handiranzko zig-zag-ean igotzen den bidea jarraitu eta altuera berean 200m hegoalderago geratuz. Meategi honek 15×4 m-ko sarrera du, beheranzko dimentsio berdinetako galeriarekin. Ehun metrotan adarkadurak eskuinera daude eta behealdean sabai artifiziala du eta diaklasa batekin sakontzen da. Erromatar zeramika zati desberdinak aurkitu ziren galeri hauetan.

Nafarroaren Gobernuak itxita dauka Aierdi III haitzuloa, bere kudeaketa eginez, 80 hamarkadan sufritutako espeleotemen lapurteengatik.

700 Kg-ko lauza sendo bateko sistema zorrotza dago haitzuloari sarrera saihesteko. Traktelaren bitartez igo behar da aldi bakoitzean. Horretarako ziren bi motxiletan generamatzan soka eta tresnak. Barrunbeak aho txiki eta makurra du, 425m-ko garapenarekin, bi pisutan banatutako galeriei bide ematen diona, goikoa nagusia izanez eta behekoa lur azpiko aintzira batea daramagu.

Haitzuloaren formazioekin ez txoratzeko eta era askotako argazkiak ateratzeko, Jesusek beste txoko interesgarriak erakusten zizkigun.

Erraza da haitzulotik aurrera egitea, nahiz eta puntu arriskutsu batzuetan soka finkoak jarrita dauden, aintzirara erortzeko nahiko arriskua dagoen jaitsieran bereziki.

Gozatu genuen haitzuloaren areto desberdinetako alderdiekin, baita pena sentitu ere hautsita dauden espeleotema kopuru handiengatik.

Urdinez eta tonu berdexkaz koloratutako alderdiak zona batzuei murriztuta daude.

 argazki gehiagi ikusteko aukera:

http://www.flickr.com/photos/rupo/sets/72157629726284853/show/

Mendigune gandor lerroaren artean dijoazten haranak, V formako profila dute eta sendo sartuta daude, hegal pendiente nabarmenak eduki dezatela zehaztuz.

Hegoaldeko malda eguzkitsuetan, arteak landaredi baxuekin nahastua dago eta ipar itzalpeko hegaletan berriz, pagadiak dira nagusi eta tarteka desbasotuta. Beste zona askotan, lapiaz biluzia eta hartxingadiak azaleratzen dira. Kareharri urgonianoak Otsabio gandorraren gailur lerrotik, Leizegazto-ko eta Añiren zonetaraino hedatzen dira, Nafarroarekiko mugan.

Otsabio 1: edo Austokieta haitzuloa, Lizartzatik igotzen den pistaren ondoan kokatzen da,2 m diametroko ahoak, orbel betegarri handiz partzialki estalita eta beherantz doan arrapalak, 30m-ko zabalera, 60m-ko luzera eta 10m-ko altuera, duen aretoari ematen dio sarrera. Lurzorua gangatik eroritako blokeen betegarria da. Aretoko bukaera aldean azaltzen dira haitzuloak dauzkan espeleotema bakarrak, zoladura estalagmitikoa eta bertan urperatzen dira sabaiko ur filtrazioak. Ehiztariek haitzuloko sarrera hondakindegi bezala erabiltzen dutenez, atsekabe handia dugu gure barrunbeei dieten errespetu gutxiengatik.

Antxunbelardi: Otsabio mendiko pinudi eta pagadiaren arteko baso banalerroan kokatutako leizea, Askata izeneko lekuan (500 m-ko kotan).30 m desnibeleko putzu garbia. Ahoak 2,5m-ko diametroa du, lapiaz itxurazko forma zirkularrekin.

Añi mendiko ipar hegal malkartsuan, gailurretik100 mbaino beherago, goitik datozen ur-jauziak amiltzen dira, bi leize eratuz:

Leizegazto 1: 12m-ko diametroa duen dolina zabal batean, 27m-ko desnibel eta 8 m-ko diametroa duen leizea da. E eta M aldeak bertikalak dira, eta iparra berriz, 30 m-ko luzera duen eskaloi bertikalez osatutako arrapala; aurrez-aurreko hegal aldapatsutik, bi ur-jauzi erortzen dira leizean. Ur hau, bigarren leizeko putzu handietako ohebururantz doala dirudi.

Leizegazto 2: bere ahoak 4m-ko altuera eta 8m-ko zabalera du eta oinplanoan, leize 1-etik 30m HE-ra kokatzen da. Beste ur-jauzi bat erortzen da ere bertan. Blokeen arteko beheranzko sarrera eta kareharri tuparrizko horma hauskorrak. -10 kotatik aurrera, makurtutako tarteak bertikalekin aldizkatzen dituen arrapala eratzen du, -158m-ko kotaraino kanoi ikusgarria eratuz. Barrunbearen erabateko garapena 240m-koa da eta leize hauen drainatzea Insalus-eko isurtzerantz doa.

Pincha en You Tube para ver el video

Fast Tube by Casper"> Pincha en You Tube para ver el video

El miércoles pasado, en la reunión semanal, decidimos ir a instalar Ondarre hasta el sifón. Como el Sábado por la noche teníamos compromisos, decidimos ir el viernes a dormir a la borda para entrar pronto a la sima y salir cuanto antes. El Sábado entramos a la sima hacia las 11,00 h. con cinco petates repletos de neoprenos, cuerdas, mosquetones y el taladro.

Llegamos a la playa sin problemas y  nos pusimos el neopreno. Pudimos apreciar que el nivel del agua no estaba bajo del todo, pero nada preocupante. Empezamos a bajar por el río instalando las cuerdas de las cascadas hasta los lagos. Este tramo ya lo reinstalamos la otra vez, asi que fue bastante rápido. En los lagos instalamos todos los resaltes con pequeñas escalas para ayudarnos en la subida.

Cuando llegamos a la zona de fuertes pendientes  parecía que había mas agua que al principio, pero estaba transitable y continuamos con la instalación. Conforme íbamos bajando por el cañón, el estruendo del agua nos iba envolviendo haciendo imposible entendernos a gritos a una distancia de dos metros. Bajando una rampa que acababa en marmita, vimos que ya no era posible seguir, grabamos un pequeño video del momento y procedimos al ascenso. Dadas las condiciónes del agua, la  desinstalación era obligatoria.

Al remontar, nos dimos cuenta que la corriente en los lagos era algo mayor . En los famosos destrepes de un metro parecía que el agua estaba en ebullición. Estábamos recibiendo el frescor del deshielo de la alta sierra. La situación no era para preocuparse,  pero si para pequeños chapuzones y para poner a prueba nuestro trabajo en equipo.

Una vez superados los resaltes, el ascenso fue bonito. Con el agua por encima de la rodilla y las cascadas como cortinas de agua… La instalación estaba bien hecha.

Superado el río nos tocaba subir los petates con las cuerdas y los neoprenos empapados. Pesaban como piedras. Tanto en los pozos como en el laminador de entrada izamos los petates uno a uno con una cuerda desde la cabecera. Resultó una idea acertada sobre todo el el tramo del laminador que superamos sin sufrir demasiado.

Salimos hacia las 20:30 h., cansados pero contentos: habíamos instalado hasta donde se podía, el taladro funcionó y no se mojó en la bolsa estanca, no nos faltó ni sobró material…Aunque una vez más, a la hora que salimos,  no llegamos a las citas con la familia y los amigos… En fin, una salida para recordar.

Gorka y Sabino camino a Ondarre. Al fondo la nieve en Aitzgorri y a las espaldas de Sabino el petate modelo "pesadilla"

Gorka cuidando el taladro en los lagos

Bajando por las Fuertes Pendientes el rugir del agua era ensordecedor

Gorka peleando bajo la última rampa practicable.

Subiendo contracorriente

Gorka en el primer resalte al bajar, cuando salíamos nos divertimos un poco en esta cascadita

Bidaia jarraituz, Murtziako Pliego herrian aurkitzen da Higuerako leizea. Zorte ikaragarria izan genuen taldeko hiru kideok, Niphargus eta Espeleofoto-ko beste sei lagunen konpainian, galeri zati baten segurtasun eta egokitzapeneko baimentzen duten lanak amaitu ondoren, sinestezinezko Paradisu Aretoraino ibilbidea burutu genuen. Zaila da Higuerako Leizearen edertasun misteriotsu eta mehatxagarriaren pareko adjektiboak aurkitzea.

Espezializatuek bakarrik bisitatu dezakete Leizea. Segurtasun arrazoiengatik eta Europako berezienetako den haitzulo honen kontserbazioa bermatzeko. Geologikoki, munduko garrantzitsuenetakoa beharbada, eta Nuevo Mexikoko Lechuguilla Haitzuloa (munduko politena, kontuan hartuta) bezain ederra zela, ziurtatu ziguten.

Formazio geologiko oso arraro eta ezezagun dituenez, paregabea egiten dute Higuerako leizea, beste haitzuloetan nekez gertatzen direnak, ikaragarri eta oso ugariak dira honetan. Beste berezitasun bat izango litzake aintzira baten kokapena, azken galeriak baino kota altuagoan.

Barrunbearen sendotze-lanak bukatu zituenetik, posible da bisitarien segurtasuna bai lur azpiko ekosistema delikatuaren kontserbazioa bermatzen dituen balizatutako bidea jarraituz, haitzuloaren barnetik mugitzea.

Haitzulo hau oso ezaguna zen, baina barrunbe honen handitasuna ez zen 1997 arte jakinarazi, espeleologo lokal batzuei esker, galeri sare hauen sarrera deseragoztea lortu zutenean.

156m-ko desnibela eta 5.500m-ko garapenekin, Higuerako Leizea Murtzia Eskualdeko barrunberik garrantzitsuena da.

Jatorri hidrotermaleko barrunbe hau, areto ederrekin banatzen diren galeri estu eta sare labirintiko konplexuekin hedatzen da, nazioarteko interes zientifikoko heziketa geologikoekin.

Putzu batetik du sarbidea, “scallops” handiko morfologiekin, baina ur fluxu jatorria goranzkoa susmatzen da eta ez beheranzkoa, ohikoa izan daitekeen bezala.

Sarrera honek, lotuta dauden hiru putzu ondoren, Bilera-Aretoarekin konektatzen da eta aurrerago Koral Aretoarekin, kaltzita eta aragonitozko espeleotema ugaritasunez apainduta.

Esekitako aintzira bat saihestu ondoren, Bainuontziko Aretoa eratzen duen urpetutako diaklasara jaisten da, hormetan burmuin edo hodeien (“clouds”) itxurazko formazioekin.

Puntu honetatik Paradisuko Aretora sartzen da, zabala eta formazio geologiko ikusgarriekin, (pinakuluak, tipulak, korakoideak) irudi paregabea eskainiz.

Haitzuloaren urpeko aintziretan, milimetro bateko luzera duen krustazeo itsu eta gardeneko famili bat aurkitu dute, ganben ahaideak. 20ºC-tan Klimatizatutako putzuetan bizi dira, aspalditik.

argazki gehiago ikusteko aukera:

http://www.flickr.com/photos/rupo/sets/72157629262136976/show/

En un principio, hemos pasado por la borda y después de comprobar que todo estaba en orden, nos hemos vestido de luces y nos hemos dirigido hacia la cuesta de Uela, encima del depósito de Uidui. Después de quitar una piedra, hemos entrado y hemos bajado unos metros. Se trataba de una pequeña cloaca epikárstica encajada en calizas fétidas.

Poco después nos hemos dirigido a la segunda incógnita, y en frente de Jentilarri casualmente ha aparecido Gorka andando en bici. Hemos estado un rato hablando con el y nos hemos dirigido hacia Ondarre, donde se encontraba la segunda incógnita. Por el camino hemos admirado la última borda de pastor que han levantado en los alrededores de Jentilarri. Hemos llegado a la zona de  Ondarre, y después de dar unas cuantas vueltas , cuando ya nos íbamos, hemos encontrado la sima. Hemos apartado una losa que tapaba  la boca y hemos bajado. Se trataba de una sima de 12,5 metros de profundidad sin continuación . Hemos encontrado en su interior huesos de jabato.

Boca de la alcantarilla encajada en calizas fétidas

Un metro por debajo de la tierra aparecía la roca

El minusculo agujerito de la ON3 da paso a una sima de 12,5m con restos de huesos concrecionados en colada

Aspalditik daukagu prospektatuta inguru hau, baino esploratzeko bi zalantza geneuzkan, horietako bat burutu gabe geldituko da oraindik, zulagailuekin arazo teknikoak direla eta, ezin izan ginen 32m besterik jaitsi aireztapen ardatzez behera, oraindik horrenbeste gelditzen zaigu beheko galerietara iristeko.

Errazagoa izan zen ARP-3 bokaminako bigarren esplorazioa, hemen ere, beste aireztapen-tximinia batetik sartu ginen, bertikal txiki pare bat rapelatuz, galeria-sistema handi batera iristeko. Horietako galeri asko urperatuta zeuden eta beste batzuk, lur-jotze-arrisku handiarekin.

Behin barruan, errazagoa izan da sistema honen beste bi sarrera horizontal aurkitzea, ia eragotzita daudenez eta horietako batek, beheko galeriak urpetzen dituen uretako gainezkabidea dirudi.

Kolore askotako oxidoak ikusten dira hormetan, gorria, beltza eta horia, baita zuria (mon milch). Kuriosoa ere galeri batean jaiotzen diren estalaktita bigun batzuk. Saguzar bat ere topatu degu lotan.

Kalkopirita ugaritasuna da, meatzariek joan den mendeko garai ez oso urrunetan, atera zituzten zainetako lekukoa.

Haien meatze-lan hondar ugari aurkitu ditugu barrunbean: pikoak, arrasteluak, arropak, saskiak baita zerabilten ingeniaritza ere: zur zutoinak, eusteko hormak, eta instalazio elektrikoko hondarrak.

Maila freatikoaren gorabehera asko dago eta egokia izango litzateke beste bisita bat egitea agorraldi-garaian, bere topografia burutzeko eta aukera aprobetxatuz, beste bokaminatik jaisten jarraitzea.